KORRUPSIONI NĖ KOSOVĖ – FORMAT E PARAQITJES DHE MĖNYRA E LUFTIMIT TĖ TIJ

 

 

Shkruan: Mr. Sabri Kiēmari

 

            Hyrje

 

Fillimi i funksionimit tė demokracisė nė Kosovė ėshtė errėsuar mjaft nga skandalet qė kanė tė bėjnė me korrupsionin. Meqė shoqėria kosovare ka jetuar pėr decenie tė tėra nė njė sistem totalitar dhe jotransparent, duket sikur demokracia tė jetė kuptuar si formė e pėrshtatshme e pėrfitimit tė shpejt dhe tė lehtė nga paratė publike.

Kosova ėshtė njė nga vendet mė tė varfra tė Evropės. Nė bazė tė tė hollave qė shfrytėzon njė person i rritur nė Kosovė gjatė njė dite Banka Botėrore ka arritur nė konstatimin se nė Kosovė jetojnė 37 %  e popullsisė nė varfėri me vetėm 1, 42 Euro pėr person tė rritur nė ditė. 15, 2 % jetojnė nė varfėri absolute me vetėm 0, 93 Euro pėr person tė rritur nė ditė. Shkalla e papunėsisė konsiderohet tė jetė 42 % qė ėshtė po ashtu mė  e larta nė Evropė.

          Pėrkundėr shkallės sė lartė tė papunėsisė dhe varfėrisė po lulėzon korrupsioni i institucioneve publike. Pra po pėrfitohet nga paratė e tatimpaguesve, po varfėrohen mė shumė njerėzit dhe po dobėsohen institucionet demokratike. Prandaj ėshtė i domosdoshėm veprimi i qytetarėve pėr tė ruajtur demokracinė dhe transparencėn nė mėnyrė qė tė evitohet qė ato tė bien pre e egėrsisė sė korrupsionit.

 

2.                       Definimi i korrupsionit

 

Korrupsioni ėshtė keqpėrdorimi i besimit dhe detyrės nė njė funksion nė administratė, ekonomi ose politikė, pėr tė realizuar njė pėrfitim material ose jomaterial, pėr tė cilin nuk ekziston e drejta e bazuar nė ligj. Sipas OJQ „Transparenca Internacionale“ korrupsioni definohet si keqpėrdorim i pushtetit qė i ėshtė besuar dikujt pėr krijimin e favoreve dhe dobisė private. Nocioni korrupsion vjen prej fjalės „corrumpere“ qė do tė thotė marrje e mitos, ryshfet etj.

 

3.                       Format e Korrupsioni

 

Problemi i korrupsioni ėshtė problem global. Sipas tė dhėnave tė Bankės Botėrore ēdo njeri paguan 7% tė pagės sė tij pėr dėmet qė shkakton korrupsioni. Ai lulėzon sot nė errėsirėn e regjimeve totalitare,  diktatoriale dhe autoritare, por nė masė mė tė reduktuar edhe nė mjedise demokracie, pluralizmi, lirie shprehjeje e sigurie individuale.

Pra, korrupsioni ėshtė fenomen qė i karakterizon regjimet totalitare. Nė shoqėritė qė sundohen nga regjime diktatoriale korrupsioni ėshtė i lidhur me shkeljen e tė drejtave tė njeriut dhe mungesėn e lirisė sė shprehjes sė lirė tė mendimit. Kjo nuk do tė thotė se sistemet demokratike tė qeverisjes i shpėtojnė fenomenit tė korrupsionit. Por, pėrparėsia e sistemeve demokratike tė qeverisjes ėshtė se ky fenomen mund tė kritikohet, demaskohet dhe luftohet pa frikė se pushteti do tė marrė masa ndaj aktorėve publikė qė do tė merren me analizimin dhe luftimin e kėtij fenomeni.

Ekzistojnė dy forma kryesore tė paraqitjes sė korrupsionit:

·                           Forma aktive (kėrkimi, oferta dhe premtimi i njė pėrfitimi, dobie, ryshfeti ose tė hollash)

·                           Forma pasive (pranimi i pėrfitimit, dobisė, ryshfetit ose tė hollave pa e kėrkuar atė)

Tek forma aktive kemi tė bėjmė me veprim aktiv tė aktorit pėrfitues pėrmes shantazhit nė formėn: “Ose ke pėr tė dhėnė bakshish ose nuk ka pėr t’u kryer puna!” Nė rastin e pranimit tė pėrfitimit tė njė pėrfaqėsuesi tė njė institucioni tė favoreve, dobisė, ryshfetit ose tė hollave kemi tė bėjmė me mosveprimin e tij kundėr korrupsionit, pėrkatėsisht pranimin e tij nė mėnyrė pasive.

Format mė tė njohura tė paraqitjes sė korrupsionit nė Kosovė janė:

 

-                           Kontrabanda nė kufirin e Kosovės – nė formė tė pėrfitimeve tė paligjshme nė dogana (hetimi i involvimit tė policisė, qarqeve politike dhe ekonomike ėshtė mė se i domosdoshėm);

-                           Pėrfitimi nga fondet publike (shumat e larta pėr telefonim jozyrtar);

-                           Abuzimi me buxhetin (ish kryeparlamentari Daci pėrmes blerjes sė veturės tepėr tė shtrenjtė);

-                           Keqpėrdorimi i drejtėsisė (moshapja e aktakuzės pėr korrupsion ndaj institucioneve qeveritare pėrkundėr kėrkesės sė faktuar tė opozitės);

-                           Ryshfete dhe dhurata (pėrfitimi i kryeministrit Kosumi nga „miku“ i tij z. Et’hem Ceku nė kundėrshtim me Ligjin);

-                           Konflikte interesi (qė vėrehen pėrditė, psh. rasti i njė ndėrmarrje qė mirėmban lokalet e Kuvendit tė Kosovės – pėr shkak tė konflikteve tė interesit pėrfituan dy ndėrmarrje nga buxheti i shtetit);

-                           Pranimi i tė hollave si dhuratė (akuza kundėr Ministrit Dugolli me rastin e shitjes sė Feronikelit pėr kėrkim tė njė shume tė caktuar tė hollash nga ofertuesit);

-                           Shpėrndarja e tė hollave publike pa kontroll (dhėnia e z. Haraqia tė njė shume tė caktuar pėr kėngėtaren Hadėrgjonaj si dhe e ministres sė Shėrbimeve Publike Tėrmkolli pėr veturat e zyrės sė Presidentit);

-                           Shpėrndarja e buxhetit joracionalisht (Ministri i Financave ka caktuar mė shumė buxhet pėr zyrėn e Presidencės se sa pėr zyrėn e Kryeministrit edhe pse kompetencat e Kryeministrit janė ekzekutive dhe nė zyrėn e ka tė punėsuar mė shumė punėtorė);

-                           Dhėnia e tenderėve firmave tė afėrta me politikėn (me ēmim mė tė lartė dhe shėrbime mė tė dobėta, me qėllim ndarjeje tė pėrfitimit psh. mirėmbajtja ose ndėrtimi i rrugėve);

-                           Shpėrdorimi i fondeve tė donacioneve tė huaja pas luftės pėr pėrfitime personale (nga institucionet komunale, por edhe OJQ-tė, mediat dhe individėt etj);

-                           Falja e pamerituar, shlyerja e borxheve dhe sharlatanizmi.

 

Korrupsioni nė Kosovė nuk ėshtė fenomen qė paraqitet vetėm nė institucionet publike. Pėrmasat e pėrhapjes sė tij nė tė gjitha sferat e shoqėrisė paraqet nė fakt njė problem serioz dhe shumė tė komplikuar, psh. nėse dikush konkurron nė njė vend pune, hulumtohet nė ēdo mėnyrė pėr tė gjetur dikend “tė njohshėm”, i cili do tė mund “tė bėnte punė” ose nėse nėpunėsi i ofiqarisė lėshon njė certifikatė tė lindjes, qytetari, si pa tė keq, ia jep atij pak tė holla “sa pėr njė kafe”. Kjo prirje ėshtė shumė e theksuar nė jetėn e pėrditshme tė qytetarit. Supozoj se kjo ka tė bėjė edhe me kulturėn e edukimit nė Kosovė. Pra, kultura e dhėnies ėshtė pothuajse po aq e lartė sa edhe ajo e marrjes.

 

 

4.                       Pasojat e Korrupsionit

 

  administratėn publike korrupsioni ka sjellur nė Kosovė deri te humbje tė larta materiale dhe jomateriale. Mund tė identifikohen tri pasoja kryesore nga korrupsioni: humbjet buxhetore, rritja e ēmimeve dhe humbja e besimit tė qytetarit ndaj institucioneve.

Humbjet materiale – ose humbjet buxhetore janė enorme nė doganat e shtetit, por edhe nė institucionet e tjera (dhėnia e tenderėve firmave qė ofrojnė ēmime mė tė larta dhe kualitet mė tė dobėt shėrbimesh psh. rasti i rrugėve, blerja e mallrave tė shtrenjta si vetura, shfrytėzimi i buxhetit pėr udhėtime private, telefonime private, pagimi i hoteleve jashtė shtetit pėr nevoja private etj). Korrupsioni te kryetarėt e komunave, deputetėt, ministrat , policėt, prokurorėt, gjykatėsit sjell deri te rritja e ēmimeve nė shėrbime publike dhe shtim tė projekteve tė panevojshme ose projekteve jokualitative me qėllim pėrfitimi. Pasojat i bartin qytetarėt.

Rritja e ēmimeve – Si pasojė e shkallės sė lartė tė korrupsionit nė Kosovė kemi rritjen e ēmimeve tė shėrbimeve publike. Nė mjekėsi psh. me qėllim tė etablimit tė institucioneve private, njė numėr jo i vogėl mjekėsh preferojnė reduktimin dhe minimizimin e shėrbimeve shėndetėsore nė institucionet publike, duke ju preferuar pacientėve vizitėn nė institucionet e tyre private me ēmime tė larta.

Humbjet jomateriale – nė formėn e humbjes sė besimit ndaj politikės, politikanėve dhe institucioneve publike po rritet vazhdimisht. Fakti se numri i votuesve ka ardhur duke u zvogėluar vazhdimisht dėshmon pėr kėtė ndjenjė mosbesimi tė qytetarit ndaj politikanit. Humbja e besimit tė qytetarėve nė shtetin e sė drejtės dėmton rėndė funksionimin e demokracisė nė Kosovė. Pėr pasojė mund tė vie deri te refuzimi i qytetarėve tė ndershėm pėr angazhim nė interes tė mirėqenies sė qytetarėve, rritjen e pjesėmarrjes nė veprime tė dėmshme (si vjedhja e pronės publike etj).

 

5.                       Luftimi i korrupsionit

 

Nė skenėn ndėrkombėtare luftimi i korrupsionit identifikohet me Organizatėn  Joqeveritare „Transparenca internacionale“ e cila ėshtė formuar nė vitin 1993 nė Berlin tė Gjermanisė. Ajo ka pėrpiluar njė Indeks Ndėrkombėtar tė Korrupsionit pėrmes tė cilit matet nė vende tė ndryshme tė botės shkalla e perceptimit tė korrupsionit. Kėshtu synon kjo organizatė qė tė veprojė nė rrafshin publik kundėr korrupsionit dhe tė sensibilizojė opinionin pėr korrupsionin si problem global. Efektet e kėtij veprimi nuk janė tė vogla psh. nė qytetin  e Münchenit pėrmes veprimit tė prokurorisė, e cila ka krijuar repartin mė tė madh antikorrupsion, pėr dhjetė vite tė veprimit janė realizuar 46 Milionė Euro nga dėmshpėrblimet si pasojė e veprimeve korruptive.

 

Organizata ndėrkombėtare “Transparenca Internacionale” duke i analizuar format e luftimit tė korrupsionit propozon si zgjidhje njė strategji interesante: minimizimin e mundėsive pėrmes reformave sistematike dhe reduktimin e prirjeve pėrmes pėrmbysjes sė skenarėve tė tipit “fitim i lartė rrezik i ultė” me skenarė “fitim i ultė rrezik i lartė”. Pėrmes kėsaj strategjie duhet synuar jo vetėm parandalimi, por edhe shtrėngimi, mjetet frenuese efektive dhe krijimi i mekanizmave tė pėrgjegjshėm.

 

Megjithatė, luftimi i korrupsionit nė Kosovė pengohet nga kėto elemente penguese:

·                           Ndikimi i politikės ndaj aktorėve nė sistemin e drejtėsisė (prokurorėve, gjykatėsve) ėshtė i lartė.

·                           Nuk ka njė gatishmėri tė lartė tė politikanėve (sidomos atyre nė pushtet) pėr ta luftuar korrupsionin. Shumė prej tyre as qė duan t’ia dinė pėr kėtė temė, meqė disa prej tyre pėrfitojnė ose planifikojnė tė pėrfitojnė nė tė ardhmen.

·                           Politikanėt nuk tregohen tė gatshėm pėr t’ju nėnshtruar vetė rregullave antikorrupsion qė i pėrcaktojnė ata vetė. Shembulli i Agjencisė Antikorrupsion ėshtė i mjaftueshėm pėr tė parė se sa politikanėt janė tė gatshėm seriozisht tė punojnė nė atė drejtim: deri tani nuk ka asnjė veprim nga kjo Agjenci!

Mediat nė Kosovė kanė luajtur rol mjaft pozitiv nė vitin e fundit nė luftėn kundėr korrupsionit. Ato janė aktori mė i rėndėsishėm pėr zbulimin e rasteve tė korrupsionit. Megjithatė mundėsitė e tyre janė tė kufizuara nga shumė faktorė: nuk merret parasysh nė shkallė tė konsiderueshme principi i neutralitetit ndaj tė gjithė aktorėve politikė dhe ekonomikė, hetohet droja nga humbjet e reklamave nga institucione tė caktuara qė pėr pasojė mund t’ju sjellė reduktime financiare, lidhjet ideore politike me aktorė tė caktuar politikė qė do tė mund tė akuzoheshin etj.

Bazuar nė pėrvojėn e qytetit tė Münchenit preferenca e veprimeve antikorruptive do tė duhej drejtuar nė dy drejtime kryesore:

-                           - dėnimin  e personave tė korruptuar me dėnime tė larta nė tė holla;

-                           - futjen e mekanizmit tė kufizimit tė ushtrimit pėr njė periudhė tė caktuar (psh. 5 vite) tė funksioneve publike e shtetėrore pėr personat qė dėnohen pėr korrupsion.

 

 

(Kjo kumtesė ėshtė lexuar nė Tryezėn “Korrupsioni nė Kosovė – pasojat pėr zhvillimin e njė shoqėrie tė lirė dhe demokratike” mė 15.05.2006, organizuar nga Qendra pėr Studime Politike,  e cila udhėhiqet nga autori)

 

 





Kostenlose Homepage von Beepworld
 
Verantwortlich für den Inhalt dieser Seite ist ausschließlich der
Autor dieser Homepage, kontaktierbar über dieses Formular!