Me 18 mars 09, gazeta e madhe zvicerane “Neue Zürcher Zeitung” botoi artikullin e mëposhtëm lidhur me debatin për Skënderbeun në Shqipëri

 

KUSH ISHTE SKËNDERBEU?

 

Ekkehard Kraft “Neue Zürcher Zeitung”

 

Një i ashtuquajtur sakrilegj ndez gjakrat në Shqipëri


Një biografi e re nga pena e historianit zviceran të Europës Juglindore, Oliver Jens Schmitt, i cili i bën korrigjime figurës së amplifikuar mitologjike të heroit kombëtar shqiptar, shpërtheu në Shqipëri një stuhi zemërate. Megjithatë sa më shumë që e lexojnë njerëzit këtë libër, aq më i shpeshtë është miratimi për të.


     Historiani që merret me mesjetën rrallë e tek mund të hyjë në skenën e debatit publik. Bie fjala si biograf i një sundimtari të shekullit 15, për shembull i Karl Guximtarit të Burgundisë, nuk ke si bëhesh objekt i një fushate agresive.

Por krejt ndryshe ndodhi në anën juglindore të Europës, sikurse e përjetoi historiani zviceran Oliver Jens Schmitt. Bazeliani, profesor i historisë së Europës Juglindore në universitetin e Vjenës, është njohës i sprovuar i historisë së kësaj pjese të kontinentit.

Në nëntor të vitit të kaluar u botua në shqip biografia e tij për heroin kombëtar shqiptar Gjergj Kastriotin, të njohur më mirë si Skënderbeu (1405-1468).

 

NJË MIT KOMBËTAR


    Një biografi kritike e Skënderbeut ishte prej kohësh dëshirë e shkencës. Ky fisnik arbër, i cili në oborrin e sulltanit osman e kishte ndërruar fenë e tij në islamike e pas kësaj kishte bërë karrierë të shpejtë, më 1443 ndërroi kamp, u kthye në krishterim dhe luftoi për një çerek shekulli kundër osmanëve. Në fund të shekullit 19 lëvizja kombëtare shqiptare e ngriti atë në mit nacional.

Pas Luftës së Dytë Botërore kulti i Skënderbeut mori nën regjimin komunist të Enver Hoxhës trajta gati monstruoze, duke hedhur rrënjë thellë, falë arsimit të përgjithshëm të detyruar, në ndërgjegjen e popullsisë.

Aso kohe u kristalizua edhe një imazh kanonik i Skënderbeut. Lufta e Skënderbeut u interpretua si një luftë çlirimtare kombëtare nën udhëheqjen e një prijësi gjenial - çka e stilizoi Skënderbeun si pararendës të Enver Hoxhës. Edhe në treva të tjera të banuara nga shqiptarë, në Kosovë e Maqedoni, u përhap gjithashtu kulti i Skënderbeut.


     Mbi një sfond të tillë të një nderimi thuajse fetar, një paraqitje e ngritur mbi kritere shkencore veç mund të provokonte. Menjëherë pas prezantimit të librit në fillim të nëntorit shkrimtari Ismail Kadare, i cili e sheh veten si mendimtarin autoritativ të Shqipërisë, hapi fushatën.

Në çmitologjizimin e Skënderbeut ai shihte një sulm kundër idesë së lirisë. Sipas tij njerëz perversë ishin mbledhur rreth një pseudointelektuali për të sulmuar nëpërmjet paraqitjes negative të Skënderbeut atë figurë që simbolizonte unitetin e Shqipërisë me Europën.


      Kush i ka lexuar romanet e Kadaresë nuk mund të habitet nga ky pozicionim. Tek e fundit me veprën e tij ai ka kontribuar - ndër të tjera me romanin "Kështjella" - që të krijohet ai mit kombëtar, të cilin tashmë po e sheh të rrezikuar.

Në debatin publik të Shqipërisë Kadareja është figura prijëse e kampit mbizotërues nacional-proeuropian, për të cilin miti i Skënderbeut shërben si dëshmi e identitetit europian të shqiptarëve.

Në gjurmët e Kadaresë vazhduan edhe dy përfaqësuesit më të lartë të shtetit, kryeministri Sali Berisha dhe presidenti i shtetit Bamir Topi. Në fillim të dhjetorit Berisha shpalli se figura e Skënderbeut do të zërë vend si simbol në letër-njoftimet e reja.

Në festimin solemn të 541-vjetorit të vdekjes së Skënderbeut, presidenti i vendit Bamir Topi foli për disa mendje skllevërish që kërkonin të ndryshonin rolin e Skënderbeut në historinë e Shqipërisë dhe në qytetërimin europian.

Në forumet mediatike dhe të internetit libri u cilësua si "përrallë" ose si "roman", më së shumti prej njerëzish të cilët, ashtu si Kadareja, librin e njihnin vetëm me të dëgjuar. Dhe ngaqë përkthimin shqip e kishte financuar DEZA, gazeta bulevardeske "Sot" ambasadën zvicerane e emërtoi si "ambasadë horrash".


      Ishin sidomos dy pika të biografisë që i kishin indinjuar kundërshtarët. Kështu Schmitti, i mbështetur mbi një bazë solide dokumentare, e shihte hakmarrjen për vrasjen e t'et me urdhër të sulltanit si motivin e mirëfilltë që Skënderbeu ndërroi kampe dhe i shpalli luftë atij. Ky motiv me kumbim arkaik me sa duket nuk mund të kapërdihej nga kundërshtarët e biografisë.

Sidoqoftë në këtë pikë dëgjoheshin edhe zëra të tjerë, shumë më të dobët, ata proislamë apo të kampit islamist.

Ky kamp nuk është më pak nacionalist, vetëm se nga këndvështrimi i tij islamizimi e ka shpëtuar identitetin kombëtar të shqiptarëve përballë kanosjes së sllavizimit apo të greqizimit. Kështu politikani islamist Abdi Baleta botoi në gazetën ultranacionaliste "Bota Sot" një seri artikujsh në mbrojtje të librit. Pikërisht gjakmarrja si motiv i Skënderbeut dëshmonte, sipas Baletës, identitetin shqiptar.


KOMBI I GRABITUR?

 

Pothuajse në mënyrë histerike u reagua ndaj përmendjes në libër të emrit të t'et të Skënderbeut - ashtu si dhe në dokumentet e kohës - si Ivan, e jo si Gjon, ekuivalenti shqiptar. Në këtë mënyrë po i grabitej kombit shqiptar jo vetëm babai, por edhe biri, duke u bërë ky serb. Ky i ashtuquajtur "ç`shqiptarizim" i babai të Skënderbeut ishte temë mbisunduese e forumeve në internet.

Mirëpo Schmitti asgjëkund nuk e vë në pikëpyetje shqiptarësinë e Skënderbeut dhe të babait të tij. Vetëm se ai e bën të qartë që Skënderbeu dhe familja e tij jetonin në një rajon dhe një mjedis personal të përzier etnikisht. E ëma e Skënderbeut ishte sllave.

Po kështu revoltohen kundërshtarët e biografisë nga fakti që ky mjedis ishte i krishterë-ortodoks (vetëm kur u kthye nga Islami në krishterim Skënderbeu iu drejtua katolicizmit), pasi për ta anti-europian është jo vetëm Islami por edhe ortodoksia. Veç kësaj ata që shihen si armiq të kombit shqiptar, fqinjët serbë dhe grekë, identifikohen me ortodoksinë.


      Megjithatë sa më shumë që zgjaste konflikti, aq më shpesh dëgjoheshin vlerësimet pozitive për librin - edhe veç prej faktit se ndërkohë ai ishte lexuar.

Dy përfaqësues të kampit të shoqërisë civile, të dobët deri tani si në të gjitha vendet e Europës Juglindore, Ardian Klosi dhe Fatos Lubonja, të dy prej kohësh kritikë të ashpër të Kadaresë, në të vërtetë e kishin ngritur zërin qysh herët dhe qartazi.

Klosi, studiues i letërsisë dhe publicist, që kishte qenë edhe përkthyesi i librit, kërkoi në krye të debatit që të ndërroheshin librat e shkollës me përmbajtje nacionaliste.

Lubonja, për vite të shumta nën diktaturë i burgosur politik dhe një nga intelektualët më të ndriçuar e më me profil të vendit, kujtoi se ishte trashëgimia komuniste ajo që nxirrte krye në këtë debat. Në qoftë se kërkohej mbërritja në një shoqëri demokratike dhe pluraliste, atëherë duheshin kapërcyer mitet nacionaliste.


     Jo vetëm në Shqipëri por edhe në vende të tjera të rajonit përpjekjet për t'u marrë me mitet nacionale në mënyrë kritike, kanë shkaktuar reagime të ashpra mbrojtëse, sikurse ka ndodhur kohët e fundit në Greqi dhe në Bullgari. Në këto kundërvënie ithtarët e status quo-së kanë treguar njohje të cekët dhe emocionalitet  agresiv, i cili shkon deri në kërcënime personale.

Veç kësaj është kërkuar gjithmonë në prapaskenë një komplot i drejtuar nga të huajt - natyrisht identiteti i komplotistëve ndryshon sipas vendit. Në rastin e biografisë së Skënderbeut u tha se ajo është financuar nga serbët dhe nga lobi grek.


     Skënderbeut i vihet një rëndësi e madhe për identitetin e shqiptarëve si simbol kombëtar, edhe pas fundit të komunizmit, edhe në orientimin e ri politik. Por tranzicioni i vendit ka mbetur në gjysmë të rrugës, siç e tregon dobësia e shoqërisë civile.

Shteti dhe qarqet drejtuese vazhdojnë të pretendojnë sovranitetin mbi interpretimin e së shkuarës. E pra ka për të zgjatur ende shumë kohë derisa të mos luaj më ndonjë rol, në pikëpamje të reagimeve, nëse botohet një biografi e Karl Guximtarit apo e Skënderbeut.

 

 

 

 

WER WAR SKANDERBEG?

 

Ekkehard Kraft - 18. März 2009, Neue Zürcher Zeitung

 

Ein vermeintliches Sakrileg am mythischen Nationalhelden versetzt Albanien in helle Aufregung

 

Eine neue Skanderbeg-Biografie aus der Feder des Schweizer Südosteuropa-Historikers Oliver Jens Schmitt, die Korrekturen am mythisch überhöhten Bild des albanischen Nationalhelden vornimmt, hat in Albanien einen Sturm der Entrüstung ausgelöst. Doch je mehr das Buch tatsächlich gelesen haben, desto öfter wird auch Zustimmung geäussert.

 

Wer sich als Historiker mit dem Mittelalter beschäftigt, steht selten im Rampenlicht der Öffentlichkeit. Als Autor einer Biografie einer Herrscherpersönlichkeit des 15. Jahrhunderts – etwa Karls des Kühnen von Burgund – dürfte man mit Sicherheit nicht zur Zielscheibe einer aggressiven Kampagne werden. Ganz anders stellt sich dies im südöstlichen Teil Europas dar, wie der Schweizer Historiker Oliver Jens Schmitt jüngst erfahren konnte. Der Basler, der an der Universität Wien Geschichte Südosteuropas lehrt, ist ein ausgewiesener Kenner der südosteuropäischen Geschichte. Im November letzten Jahres erschien seine Biografie des albanischen Nationalhelden Georg Kastriota, besser bekannt als Skanderbeg (1405 bis 1468), in albanischer Übersetzung.

 

EIN NATIONALER MYTHOS

 

Eine kritische Biografie Skanderbegs war seit langem ein Desiderat. Der albanische Adlige, der als Geisel am Hof des osmanischen Sultans zum Islam übergetreten war und dann rasch Karriere gemacht hatte, wechselte 1443 die Seiten, kehrte zum Christentum zurück und kämpfte ein Vierteljahrhundert gegen die Osmanen. Von der albanischen Nationalbewegung war er seit dem Ende des 19. Jahrhunderts zum nationalen Mythos erhoben worden. Nach dem Zweiten Weltkrieg nahm der Skanderbeg-Kult unter dem kommunistischen Regime Enver Hoxhas geradezu monströse Formen an und schlug – dank allgemeiner Schulpflicht – in der Bevölkerung tiefe Wurzeln. In jener Zeit prägte sich ein kanonisches Skanderbeg-Bild heraus. Der Kampf Skanderbegs wurde gedeutet als nationaler Befreiungskrieg unter Führung eines genialen Führers – womit Skanderbeg zum Vorläufer Enver Hoxhas stilisiert wurde. Auch in den anderen von Albanern bewohnten Gebieten, in Kosovo und Mazedonien, hielt der Skanderbeg-Kult Einzug. – Vor dem Hintergrund einer solchen quasireligiösen Verehrung konnte eine kritische, an wissenschaftlichen Kriterien ausgerichtete Darstellung nur provozieren. Kurz nach der Präsentation des Buches Anfang November eröffnete der Schriftsteller Ismail Kadare, der sich gerne als autoritativer Vordenker Albaniens geriert, die Kampagne. In der Entmythisierung Skanderbegs wollte er einen Angriff auf die Idee der Freiheit sehen. Perverse Menschen mit einem pseudointellektuellen Geist hätten sich zusammengeschlossen, um durch die negative Darstellung Skanderbegs jene Figur anzugreifen, die Albaniens Einheit mit Europa symbolisiere.

Wer Kadares Romane gelesen hat, den kann diese Stellungnahme kaum verwundern. Schliesslich hat er mit seinem literarischen Werk zur Schaffung jener nationalen Mythen beigetragen – so unter anderem mit seinem Skanderbeg-Roman «Die Festung» –, die er nun bedroht sieht. Kadare ist die Galionsfigur des im öffentlichen Diskurs Albaniens dominierenden nationalistisch-proeuropäischen Lagers, dem der Skanderbeg-Mythos als Beleg für die europäische Identität Albaniens dient. Im Kielwasser Kadares bezogen die beiden höchsten Staatsrepräsentanten, Ministerpräsident Sali Berisha und Staatspräsident Bamir Topi, Position. Berisha kündigte Anfang Dezember an, Skanderbegs Bild werde als Symbol in den neuen Pässen enthalten sein.

Als am 17. Januar feierlich Skanderbegs 541. Todestag begangen wurde, sprach Staatspräsident Topi in seiner Rede von einigen Sklavenseelen, die die Rolle Skanderbegs in der albanischen Geschichte und der europäischen Zivilisation ändern wollten. In den Medien und Internetforen wurde das Buch als «Märchen» oder «Roman» bezeichnet, meist von Personen, die es – wie Kadare – nur vom Hörensagen kannten. Weil die Deza die albanische Übersetzung finanziert hatte, musste sich die Schweizer Botschaft vom Boulevardblatt «Sot» als «Schurkenbotschaft» titulieren lassen.

Vor allem zwei Punkte der Biografie hatten deren Gegner empört. So hatte Schmitt, gestützt auf ein solides Quellenfundament, als eigentliches Motiv für Skanderbegs Seitenwechsel und Kampf gegen die Osmanen die Blutrache für seinen Vater, der auf Geheiss des Sultans ermordet worden war, herausgearbeitet. Dieses archaisch anmutende Motiv war den Gegnern der Biografie offensichtlich peinlich. Allerdings waren gerade in diesem Punkt auch andere Stimmen zu vernehmen, die aus dem weitaus schwächeren proislamischen bzw. islamistischen Lager stammten. Dieses ist indes nicht weniger nationalistisch gesinnt, nur dass aus seiner Sicht die Islamisierung der Albaner deren nationale Identität vor der drohenden Slawisierung bzw. Gräzisierung gerettet habe. So publizierte der islamistische Politiker Abdi Baleta in der ultranationalistischen «Bota Sot» eine Artikelserie, um das Buch zu verteidigen. Gerade Blutrache als Motiv Skanderbegs, so Baleta, beweise dessen albanische Identität.

 

DER NATION ENTRISSEN?

 

Geradezu hysterisch reagierte man darauf, dass der Vorname von Skanderbegs Vater im Buch – wie in den zeitgenössischen Quellen – als Ivan angeführt wird, nicht als Gjon, wie das albanische Äquivalent lautet. Auf diese Weise solle nicht nur der Vater, sondern auch der Sohn zum Serben gemacht und der albanischen Nation entrissen werden. Diese angebliche «Entalbanisierung» von Skanderbegs Vater war das dominierende Thema der Internetforen. Dabei hat Schmitt nirgendwo das Albanertum von Skanderbeg und dessen Vater in Frage gestellt. Er verdeutlicht allerdings, dass Skanderbeg und seine Familie sich in einer Region und einem persönlichen Umfeld bewegten, die ethnisch gemischt waren. Skanderbegs Mutter war Slawin. Dass dieses Umfeld christlich-orthodox geprägt war – erst nach seiner Rückkehr vom Islam zum Christentum näherte Skanderbeg sich dem Katholizismus an –, stört die Gegner der Biografie natürlich gleichfalls, denn nicht nur der Islam, auch die Orthodoxie gelten ihnen als uneuropäisch. Ausserdem werden die als Feinde der albanischen Nation wahrgenommenen serbischen und griechischen Nachbarn mit der Orthodoxie identifiziert.

Je länger die Auseinandersetzung andauerte, desto öfter waren jedoch positive Urteile über das Buch zu vernehmen – allein schon deshalb, weil man es nun auch gelesen hatte. Zwei Exponenten des – wie in allen südosteuropäischen Ländern bisher noch schwachen – zivilgesellschaftlichen Lagers, Ardian Klosi und Fatos Lubonja, beide seit langem scharfe Kritiker Kadares, hatten sich allerdings schon früh und deutlich zu Wort gemeldet.

Klosi, Literaturwissenschafter und Publizist, der das Buch auch übersetzt hatte, forderte zu Beginn der Debatte die Ersetzung der nationalistisch geprägten Schulbücher.

Lubonja, langjähriger politischer Gefangener während der Diktatur und einer der profiliertesten aufgeklärten Intellektuellen des Landes, wies auf das kommunistische Erbe hin, das sich auch in dieser Auseinandersetzung bemerkbar mache.

Wolle man zu einer demokratischen und pluralistischen Gesellschaft gelangen, müsse man die nationalistischen Mythen überwinden.

Nicht nur in Albanien, sondern auch in anderen Ländern der Region hat bisher jeder Versuch, den nationalen Mythen kritisch zu Leibe zu rücken, zu heftigen Abwehrreaktionen geführt, so jüngst in Griechenland und Bulgarien. Die Auseinandersetzung war dabei aufseiten der Befürworter des Status quo von geringer Sachkenntnis und aggressiver Emotionalität geprägt, die auch vor persönlichen Drohungen nicht zurückschreckte. Ausserdem wollte man stets eine von ausländischen Kräften gelenkte Verschwörung als Hintergrund ausmachen, wobei die Identität der Verschwörer je nach Land natürlich wechselte. Im Falle der Skanderbeg-Biografie hiess es, sie sei von den Serben – und der griechischen Lobby – bezahlt worden.

Skanderbeg als nationales Symbol wird auch nach dem Ende des Kommunismus – nicht zuletzt in Zeiten politischer Neuorientierung – als für die Identität der Albaner von grosser Bedeutung gesehen. Die Transformation des Landes ist unvollständig geblieben, wie sich in der Schwäche der Zivilgesellschaft zeigt. Der Staat und die führenden Kreise beanspruchen weiterhin die Deutungshoheit über die Vergangenheit. Es kann also noch geraume Zeit dauern, bis es in Bezug auf die Reaktionen keinen Unterschied mehr macht, ob man eine Biografie Karls des Kühnen oder Skanderbegs publiziert.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kostenlose Homepage von Beepworld
 
Verantwortlich für den Inhalt dieser Seite ist ausschließlich der
Autor dieser Homepage, kontaktierbar über dieses Formular!